Tổ hợp lúa lai và công nghệ sản xuất

iv
MỤC LỤC


Trang ta i
Li cm ơn ii
Tóm tt iii
Mc lc iv
Danh sách các ch vit tt vii
Danh sách các hình viii
Danh sách các bng ix
CHƯƠG 1. MỞ ĐẦU 1
1.1. S cn thit nghiên cu 1
1.2. Mc tiêu  tài 2
1.3. Phm vi nghiên cu 2
CHƯƠG 2. TỔG QUA TÀI LIỆU 3
2.1. Tình hình sn xut lúa go trên th gii và  Vit N am 3
2.1.1. Sn xut lúa go trên th gii 3
2.1.2. Sn xut lúa go  Vit N am 5
2.2. Lch s phát hin và nghiên cu ưu th lai trên cây lúa 8
2.3. Cơ s khoa hc ca công ngh sn xut lúa lai 9
2.3.1. Lúa lai h ba dòng 9
2.3.2. Lúa lai h hai dòng 11
2.3.3. Ưu im ca lúa lai h hai dòng 12
2.4. Hin trng sn xut lúa lai trên th gii và Vit N am 13
2.4.1. Sn xut lúa lai trên th gii 13
2.4.2. Sn xut lúa lai  Vit N am 14
2.5. N ghiên cu, phát trin lúa lai trên th gii và Vit N am 17
2.5.1. N ghiên cu, phát trin lúa lai trên th gii 17
2.5.2. N ghiên cu, phát trin lúa lai  Vit N am 20
2.6. Mt s t hp lúa lai ang trng ph bin  Vit N am 22
2.7. N hng tr ngi chính trong sn xut lúa lai ti Vit N am 23
v
2.8. Trin vng, nh hưng phát trin lúa lai Vit N am và s cp thit ca  tài 24
CHƯƠG 3. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠG PHÁP THÍ GHIỆM 27
3.1. Phm vi nghiên cu 27
3.2. Thi gian và a im thí nghim 27
3.2.1. Thi gian thí nghim 27
3.2.2. a im thí nghim 27
3.2.3. c im và tính cht lý hóa tính khu t thí nghim 27
3.2.4. iu kin khí hu thy văn trong thi gian thí nghim 28
3.3. N i dung thí nghim 28
3.4. Vt liu thí nghim 29
3.5. Phương pháp thí nghim 29
3.5.1. B trí thí nghim 29
3.5.2. Các bin pháp k thut canh tác ã áp dng 31
3.5.3. Các ch tiêu và phương pháp theo dõi 32
3.5.3.1. Các ch tiêu c trưng hình thái 32
3.5.3.2. Các ch tiêu nông hc, sinh lý 34
3.5.3.3. Kh năng chng chu sâu bnh 37
3.5.3.4. N ăng sut và yu t cu thành năng sut 40
3.5.3.5. Các ch tiêu phNm cht go 40
3.6. Phương pháp x lý và thng kê s liu 41
CHƯƠG 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬ 42
4.1. Kt qu kho nghim 12 t hp lúa lai trin vng 42
4.1.1. c im hình thái ca 12 t hp lúa lai trin vng 42
4.1.2. Các ch tiêu nông hc ca 12 t hp lúa lai trin vng 45
4.1.2.1. Thi gian sinh trưng và phát dc 46
4.1.2.2. ng thái và tc  tăng trưng chiu cao cây 47
4.1.2.3. ng thái và tc   nhánh 49
4.1.3. Ch tiêu sinh lý ca 12 t hp lúa lai trin vng 51
4.1.4. Kh năng chng chu sâu bnh ca 12 t hp lúa lai trin vng 52
4.1.5. N ăng sut, yu t cu thành năng sut 12 t hp lúa lai trin vng 54
4.1.5.1. S bông/m
2
54
vi
4.1.5.2. Tng s ht/bông 54
4.1.5.3. S ht chc/bông 54
4.1.5.4. T l ht lép (%) 54
4.1.5.5. Trng lưng 1.000 ht 55
4.1.5.6. N ăng sut lý thuyt (N SLT) 55
4.1.5.7. N ăng sut thc t (N STT) 55
4.1.6. Các ch tiêu phNm cht go ca 12 t hp lúa lai trin vng 57
4.1.7. Các t hp lúa lai trin vng nht trong v Hè thu ti Lâm Hà, Lâm ng 58
4.2. Buc u nghiên cu công ngh sn xut ht ging lúa lai F1 h ba dòng thích
hp iu kin Tây N guyên 58
4.2.1. Chn rung và t hp lai nhân dòng CMS 59
4.2.2. K thut trên rung m 60
4.2.2.1. Thi gian gieo m 60
4.2.2.2. K thut gieo m 60
4.2.3. K thut trên rung cy 61
4.2.4. iu khin các dòng b, m tr bông trùng khp 61
4.2.5. Phun GA
3
và th phn b sung 62
4.2.6. Kh ln và thu hoch 63
4.2.7. Thun li và khó khăn v nghiên cu, sn xut lúa lai ti Lâm Hà 63
4.2.7.1. Thun li 63
4.2.7.2. Khó khăn 63
CHƯƠG 5. KẾT LUẬ VÀ ĐỀ GHN 64
5.1. Kt lun 64
5.2.  ngh 64
TÀI LIỆU THAM KHẢO 65
PHỤ LỤC 68
Ph lc 1: Hình nh thí nghim 68
Ph lc 2: S liu x lý thng kê và tài liu liên quan 79
vii
DAH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
− ADB: N gân hàng Phát trin Châu Á - Asian Development Bank
− B N N và PTN T: B N ông nghip và Phát trin N ông thôn
− CMS: Dòng bt dc c t bào cht - Cytoplasmic Male Sterile
− CV: H s bin thiên - Coefficient of Variation
− Dòng A: Dòng bt dc c t bào cht
− Dòng B: Dòng duy trì tính trng bt dc c t bào cht
− Dòng R: Dòng phc hi tính hu dc c, kí hiu theo ting Anh (Restorer)
− BSCL: ng bng sông Cu Long
− FAO: Food and Agricuture Organization
− GA
3
: Gibberellic acid
− HI: H s kinh t hay ch s thu hoch - Havest Index
− IRRI: Vin N ghiên cu Lúa go Quc t - International Rice Research Institute
− N SC: N gày sau cy
− N SG: N gày sau gieo
− N SLT: N ăng sut lý thuyt
− N STT: N ăng sut thc t
− PGMS: Dòng bt dc c chc năng di truyn nhân mn cm vi ánh sáng –
Photoperiod sensitive Genic Male Sterile
− RCBD: Khi y  hoàn toàn ngu nhiên - Random Complete Block Dezign
− SSC: Công ty C phn Ging Cây trng Min N am - Southern Seed Company
− TBC: T bào cht
− TGMS: Dòng bt dc c chc năng di truyn nhân mn cm vi nhit  -
Thermosensitive Genic Male Sterile
− TGST: Thi gian sinh trưng
− UN DP: Chương trình Phát trin ca Liên Hip Quc - United N ations
Development Programme
− UTL: Ưu th lai
viii
DAH SÁCH CÁC HÌH
Hình 2.1: Sơ  h thng lúa lai “ba dòng” 10
Hình 2.2: Sơ  h thng lúa lai “hai dòng” 12
Hình 3.1: T hp HR182 giai on chín 68
Hình 3.2: T hp HR590 giai on chín 68
Hình 3.3: T hp HR641 giai on chín 69
Hình 3.4: T hp IR80112H giai on chín 69
Hình 3.5: T hp IR80127H giai on chín 70
Hình 3.6: T hp N am Ưu 821 giai on chín 70
Hình 3.7: T hp N am Ưu 822 giai on chín 71
Hình 3.8: T hp N am Ưu 823 giai on chín 71
Hình 3.9: T hp N am Ưu 827 giai on chín 72
Hình 3.10: T hp N am Ưu 828 giai on chín 72
Hình 3.11: T hp PAC 807 giai on chín 73
Hình 3.12: Ging VN D 95 – 20 giai on chín 73
Hình 3.13: Sơ  b trí thí nghim 30
Hình 3.14: Tng quan rung kho nghim giai on tr 74
Hình 3.15: Tng quan rung kho nghim giai on chín 74
Hình 4.1:  th ng thái tăng trưng chiu cao cây 75
Hình 4.2:  th tc  tăng trưng chiu cao cây 75
Hình 4.3:  th ng thái  nhánh 76
Hình 4.4:  th tc   nhánh 76
Hình 4.5:  th biu din năng sut lý thuyt và năng sut thc t 77
Hình 4.6: N hân dòng CMS PAC807A giai on tr 77
Hình 4.7: N hân dòng CMS PAC807A giai on chín 78
Hình 4.8: Lúa và go t hp trin vng IR80127H 78
Hình 4.9: Lúa và go t hp trin vng N am Ưu 828 79

ix
DAH SÁCH CÁC BẢG
Bảng 2.1: Din tích, năng sut, sn lưng lúa trên th gii năm 2007 4
Bảng 2.2: Din tích, năng sut, sn lưng mt s cây trng chính  châu Á năm 2007 5
Bảng 2.3: Din tích lúa Vit N am so vi  mt s nưc trên th gii (1987 - 2007) 5
Bảng 2.4: N ăng sut lúa Vit N am và mt s nưc trên th gii (1987 - 2007) 6
Bảng 2.5: Mưi ging lúa có din tích ln nht theo năm sn xut  các vùng 7
Bảng 2.6: Din tích, năng sut và sn lưng lúa lai ca Vit N am 1992 – 2006 15
Bảng 2.7: S phát trin lúa lai ti Vit N am (1992 – 1996) và (1997 – 2001) 15
Bảng 2.8: So sánh năng sut lúa lai và năng sut lúa nói chung ca Vit N am 16
Bảng 2.9: Din tích, năng sut, và sn lưng ca ht ging lúa lai F1 ca Vit N am t
1992 – 2003 16
Bảng 3.1: c im lý, hóa tính ca khu t thí nghim 27
Bảng 3.2: Tình hình thi tit, khí hu nơi thí nghim 28
Bảng 3.3: Danh sách 12 t hp lúa lai trin vng và ngun gc chn to 29
Bảng 4.1: c trưng hình thái 12 t hp lúa lai trin vng 44
Bảng 4.2: Các ch tiêu nông hc ca 12 t hp lúa lai trin vng 45
Bảng 4.3: Thi gian sinh trưng và phát dc ca 12 t hp lúa lai trin vng (N SC) 47
Bảng 4.4: ng thái tăng trưng chiu cao cây (ơn v tính: cm) 48
Bảng 4.5: Tc  tăng trưng chiu cao cây (ơn v tính: cm/7ngày) 48
Bảng 4.6: ng thái  nhánh (nhánh/bi) 49
Bảng 4.7: Tc   nhánh (nhánh/7 ngày) 49
Bảng 4.8: Kh năng  nhánh và t l  nhánh hu hiu 50
Bảng 4.9: S tích lũy cht khô  giai on chín và h s kinh t 51
Bảng 4.10: Kh năng chng chu sâu hi 52
Bảng 4.11: Kh năng chng chu bnh hi 53
Bảng 4.12: N ăng sut và các yu t cu thành năng sut 56
Bảng 4.13: Các ch tiêu phNm cht go 57
Bảng 4.14: Các t hp lúa lai trin vng 58
1


Chương 1
MỞ ĐẦU

1.1. Sự cần thiết nghiên cứu
Lúa (Oryza sativa L.) là cây lương thc chính ca hơn mt na dân s th gii,
tp trung ti các nưc châu Á, châu Phi và châu M La tinh. Lúa go có vai trò quan
trng trong vic m bo an ninh lương thc và n nh xã hi. Theo d báo ca FAO
- Food and Agricuture Organization, th gii ang nguy cơ thiu ht lương thc do
dân s tăng nhanh (khong chín t ngưi năm 2010), sc mua lương thc, thc phNm
ti nhiu nưc tăng, bin i khí hu toàn cu gây him ha khô hn, bão lt, quá trình
ô th hoá làm gim t lúa, nhiu nưc phi dành t, nưc  trng cây nhiên liu
sinh hc vì s khan him ngun nhiên liu rt cn thit cho nhu cu i sng và công
nghip phát trin. Chính vì vy, an ninh lương thc là vn  cp thit hàng u ca
th gii  hin ti và trong tương lai.
Lúa ưu th lai hay gi tt là lúa lai là mt khám phá ln  nâng cao năng sut,
sn lưng và hiu qu canh tác lúa. N hiu nưc ang tp trung nghiên cu v vn 
này. Lúa lai ã ưc nghiên cu và phát trin rt thành công  Trung Quc và hin
din tích gieo trng lúa lai ca nưc này ã lên n 18 triu ha, chim khong 66 %
din tích trng lúa ca Trung Quc. Lúa lai cũng ã và ang ưc m rng  các nưc
trng lúa châu Á khác như Vit N am, n , Myanmar, Philippines, Bangladesh vi
quy mô ưc t 1,35 triu ha năm 2006, trong ó din tích lúa lai ca Vit N am
khong 560 nghìn ha (Tng Khiêm, 2007). Vic s dng lúa lai ã góp phn nâng cao
năng sut và sn lưng lúa, m bo an toàn lương thc, tăng thu nhp và to thêm
vic làm cho nông dân thông qua vic sn xut lúa lai.
Vit N am là mt quc gia s dng lúa go làm lương thc chính, và là nưc
xut khNu lúa go ng th hai trên th gii. Vic nghiên cu và áp dng lúa lai là rt
cp thit. Tuy vy, vic áp dng gp phi mt s khó khăn: (i) Ging lúa lai ch yu
nhp khNu t nưc ngoài (hin ti nưc ta nhp khNu hơn 80 % ging F1 ca Trung
2
Quc), không ch ng ưc ngun ging, giá ging lúa lai cao, khó kim soát th
trưng ging; (ii) Các ging lúa lai thưng có nhưc im là cht lưng lúa go chưa
cao, kh năng chng chu sâu bnh kém; (iii) Qui trình công ngh sn xut ht ging
lúa lai rt nghiêm ngt, các tnh phía Bc và ven bin Trung B nơi tiêu th chính v
lúa ging li rt khó ch ng công ngh sn xut lúa lai. Vic nghiên cu hoàn thin
công ngh sn xut ht ging lúa lai cho các tnh phía N am là rt cp thit và có trin
vng: m ra cơ hi mi tăng năng sut và sn lưng lúa go, to vic làm và thu nhp
cho nông dân qua vic sn xut ht ging lúa lai; góp phn gii quyt vn  an ninh
lương thc; thu hút lao ng  li nông thôn.
ưc s phân công ca Khoa N ông Hc cùng vi s chp nhn ca Công ty C
phn Ging Cây trng Min N am, dưi s hưng dn ca thy TS. Hoàng Kim và
Th.S. Dương Thành Tài, tôi tin hành  tài: “Kho nghim 12 t hp lúa lai và bưc
u nghiên cu công ngh sn xut ht ging lúa lai F1 h ba dòng thích hp iu kin
Tây N guyên”
1.2. Mục tiêu đề tài
− Kho sát c im sinh trưng, phát trin, năng sut và cht lưng go ca
10 t hp lúa lai theo tiêu chuNn ngành quy phm kho nghim giá tr canh tác và s
dng ca ging lúa tiêu chuNn 10 TCN 558 – 2002 và thang im chuNn ca IRRI. 
tuyn chn 2 – 4 t hp lúa lai trin vng, thích hp v Hè thu ca vùng Tây N guyên.
− Bưc u nghiên cu công ngh sn xut ht ging F1 ca mt t hp lúa
lai h ba dòng. N ghiên cu quy trình sn xut ht ging lúa lai F1 h ba dòng và kinh
nghim thc tin trong sn xut lúa lai  Tri Ging Cây trng Lâm Hà, thuc Công
ty C phn Ging Cây trng Min N am (Công ty SSC)
1.3. Phạm vi nghiên cứu
− i tưng nghiên cu gm 12 ging và t hp lúa lai, 10 t hp lúa lai thí
nghim, mt t hp lúa lai làm i chng th nht và mt ging lúa thưng làm i
chng th hai.
− Thi gian thc hin: t 25/05/2008 n 04/10/2008.
− a im ti Tri Ging Cây trng Lâm Hà, Lâm ng; thuc Công ty SSC
− Do thi gian thc hin khóa lun ngn nên phm vi nghiên cu ch gii hn
trong mt v thí nghim.
3


Chương 2
TỔG QUA TÀI LIỆU

2.1. Tình hình sản xuất lúa gạo trên thế giới và ở Việt am
2.1.1. Sản xuất lúa gạo trên thế giới
Theo thng kê ca FAO (2008), din tích canh tác lúa toàn th gii năm 2007 là
156,95 triu ha, năng sut bình quân 4,15 tn/ha, sn lưng 651,74 triu tn (Bng
2.1). Trong ó, din tích lúa ca châu Á là 140,3 triu ha chim 89,39 % tng din tích
lúa toàn cu, k n là châu Phi 9,38 triu ha (5,97 %), châu M 6,63 triu ha (4,22
%), châu Âu 0,60 triu ha (0,38 %), châu i dương 27,54 nghìn ha chim t trng
không áng k. N hng nưc có din tích lúa ln nht là n  44 triu ha; Trung
Quc 29,49 triu ha; Indonesia 12,16 triu ha; Bangladesh 11,20 triu ha; Thái Lan
10,36 triu ha; Myanmar 8,20 triu ha và Vit N am 7,30 triu ha.
M và Trung Quc là hai nưc có năng sut lúa dn u th gii vi s liu
tương ng ca năm 2007 là 8,05 và 6,34 tn/ha. Vit N am có năng sut lúa 4,86 tn/ha
cao hơn năng sut bình quân ca th gii là 4,15 tn/ha nhưng ch t 60,30 % so vi
năng sut lúa bình quân ca M.
N hng nưc có sn lưng lúa nhiu nht th gii năm 2007 là Trung Quc
187,04 triu tn, k n là n  141,13 triu tn; Indonesia 57,04 triu tn;
Bangladesh 43,50 triu tn; Vit N am 35,56 triu tn; Myanmar 32,61 triu tn và
Thái Lan 27,87 triu tn.
Theo Daniel Workman (2008), th trưng go toàn cu năm 2007 ưc t 30 triu
tn. Trong ó châu Á xut khNu 22,1 triu tn chim 76,3 % sn lưng go xut khNu
toàn cu, k n là Bc và Trung M 3,1 triu tn (10,6 %), châu Âu 1,6 triu tn (5,4
%); N am M 1,2 triu tn (4,2 %); châu Phi 952 ngàn tn (3,3 %). Sáu nưc xut khNu
go hàng u th gii năm 2007 là Thái Lan 10 triu tn chim 34,5 % ca tng lưng
go xut khNu, n  4,8 triu tn (16,5 %), Vit N am 4,1 triu tn (14,1 %), M 3,1
triu tn (10,6 %), Pakistan 1,8 triu tn (6,3%), Trung Quc (bao gm c ài Loan) là
4
901 nghìn tn (3,1 %).
Bảng 2.1: Din tích, năng sut, sn lưng lúa trên th gii năm 2007
Tên nưc Din tích
(triu ha)
N ăng sut
(tn/ha)
Sn lưng
(triu tn)
Th gii 156,95 4,15 651,74
Châu Á 140,30 4,21 591,71
Trung Quc 29,49 6,34 187,04
n  44,00 3,20 141,13
Indonesia 12,16 4,68 57,04
Bangladest 11,20 3,88 43,50
Thái Lan 10,36 2,69 27,87
Myanmar 8,20 3,97 32,61
Vit N am 7,30 4,86 35,56
Philipines 4,25 3,76 16,00
Campuchia 2,54 2,35 5,99
Châu M 6,63 4,95 32,85
Brazil 2,90 3,81 11,07
M 1,11 8,05 8,95
Colombia 0,36 6,25 2,25
Ecuador 0,32 4,00 1,30
Châu Phi 9,38 2,50 23,48
N igeria 3,00 1,55 4,67
Guinea 0,78 1,77 1,40
Châu Âu 0,60 5,77 3,49
Italy 0,23 6,42 1,49
N gun: FAOSTAT, 2008
So vi năm 2000, din tích lúa toàn cu năm 2007 ã tăng 2,85 triu ha, năng
sut tăng 0,21 tn/ha, sn lưng tăng 52,78 triu tn.
Lúa go là cây lương thc chính ca châu Á. c bit  vùng ông N am Á
(Trn Văn t, 2005; Bùi Huy áp, 1970). Lúa, ngô, sn, mía là nhng cây trng
chính, là thu nhp ch yu ca nông h (Bng 2.2)

Xem chi tiết: Tổ hợp lúa lai và công nghệ sản xuất